Bu cümleyi hemen herkes hayatının bir döneminde ya söylemiştir ya da bir başkasından duymuştur. Çocukluk anıları, eski dostluklar, geçmiş bayramlar, eski mahalleler, hatta eski müzikler ve filmler bile çoğu zaman bugünkülerden daha değerliymiş gibi hatırlanır.
Peki gerçekten geçmiş daha mı güzeldi, yoksa beynimiz bize bir oyun mu oynuyor?
Psikoloji, nörobilim ve davranış bilimleri bu konuda oldukça ilginç cevaplar veriyor.
Beynimiz Geçmişi Aynı Şekilde Hatırlamaz
İnsan beyni bir kamera değildir.
Yaşadığımız olayları olduğu gibi kaydetmez. Bunun yerine;
- önemli anıları seçer,
- olumsuz ayrıntıların bir kısmını zamanla siler,
- olumlu duyguları ise daha uzun süre koruyabilir.
Bu nedenle geçmiş, gerçekte olduğundan daha güzel görünmeye başlayabilir.
Bu olaya psikolojide “rosyretrospection” (pembe geçmiş yanlılığı) denir.
Araştırmalar, insanlar bir tatil sırasında yaşadıklarından daha az mutlu hissetseler bile, aylar sonra aynı tatili olduğundan çok daha keyifli olarak hatırlayabildiklerini göstermektedir.
RosyRetrospection (Pembe Geçmiş Yanlılığı)
Bu bilişsel yanlılık nedeniyle insanlar;
- eski bayramları,
- eski okulları,
- çocukluk arkadaşlarını,
- ilk aşklarını,
- gençlik yıllarını
gerçekte olduklarından daha olumlu değerlendirme eğilimindedir.
Beyin adeta olumsuz ayrıntıları filtreler.
Örneğin;
Çocukken;
- okul stresi vardı,
- sınav kaygısı vardı,
- aile içi problemler olabiliyordu,
- maddi sıkıntılar yaşanabiliyordu.
Ancak yıllar sonra çoğu kişi yalnızca güzel anıları hatırlar.
Nostalji Nedir?
Eskiden nostaljinin psikolojik açıdan zararlı olduğu düşünülüyordu.
Günümüzde ise bunun tam tersi gösterilmiştir.
Araştırmalar nostaljinin;
- yalnızlık hissini azalttığını,
- sosyal bağlılığı artırdığını,
- yaşamın anlamını güçlendirdiğini,
- stresle baş etmeyi kolaylaştırdığını,
- psikolojik dayanıklılığı artırdığını göstermektedir.
Yani geçmişi özlemek tamamen normal bir insan davranışıdır.
Yaş İlerledikçe Bu Duygu Neden Artar?
Yaklaşık 50 yaşından sonra insanlar geçmişi daha sık hatırlamaya başlar.
Bunun birkaç nedeni vardır.
1. ReminiscenceBump (Anı Zirvesi)
Nörobilim çalışmalarına göre insanların en güçlü anıları;
15–30 yaş arasında oluşur.
Çünkü bu dönemde;
- ilk aşk,
- üniversite,
- askerlik,
- evlilik,
- ilk iş,
- çocuk sahibi olma
gibi hayatın dönüm noktaları yaşanır.
Bu nedenle insanlar ilerleyen yaşlarda özellikle bu dönemi özlemeye başlar.
2. Dopamin Etkisi
Gençlikte yaşanan yeni deneyimler dopamin salgısını artırır.
İlk kez yaşanan olaylar;
- ilk araba,
- ilk maaş,
- ilk tatil
çok güçlü hafızalar oluşturur.
Yaş ilerledikçe hayat daha rutin hale gelir.
Yeni deneyimler azalınca geçmiş daha heyecanlı görünmeye başlar.
3. Seçici Hatırlama
Beyin travmatik olmayan kötü anıları zaman içinde zayıflatabilir.
Olumlu anılar ise daha kolay korunur.
Bu nedenle geçmiş giderek güzelleşir.
Eskiden Gerçekten Daha mı Mutluyduk?
Bilim buna kesin bir “evet” demiyor.
Çünkü mutluluk;
- yaşa,
- kişiliğe,
- sağlık durumuna,
- sosyal ilişkilere,
- ekonomik koşullara
göre değişiyor.
Araştırmaların önemli bir kısmı insanların mutluluk düzeylerinin yaşam boyunca belirli bir “denge noktası” etrafında dalgalandığını göstermektedir.
Yani birçok kişi büyük yaşam olaylarından sonra bile zamanla kendi ortalama mutluluk düzeyine geri dönebilmektedir.
Günümüz Neden Daha Kötü Geliyor?
Bunun birkaç psikolojik nedeni vardır.
Sürekli haber akışı
Eskiden insanlar yalnızca yaşadıkları mahalledeki olayları biliyordu.
Bugün ise;
- savaşlar,
- ekonomik krizler,
- doğal afetler,
- suç olayları
dakikalar içinde telefonumuza ulaşıyor.
Bu durum dünyayı olduğundan daha kötü algılamamıza neden olabiliyor.
Sosyal medya karşılaştırması
İnsanlar artık hayatlarını;
- ünlülerle,
- fenomenlerle,
- filtrelenmiş hayatlarla
karşılaştırıyor.
Bu da mevcut yaşamdan alınan tatmini azaltabiliyor.
Hedonik Adaptasyon
İnsanlar iyi şeylere çok hızlı alışırlar.
Eskiden;
- cep telefonu lükstü,
- internet yoktu,
- görüntülü konuşma hayaldi.
Bugün bunların hepsi sıradan geldiği için mutluluğu artırmıyor.
“Eskiden Her Şey Daha Güzeldi” Cümlesi Neden Bu Kadar Yaygın?
Çünkü bu cümle;
- nostalji,
- seçici hafıza,
- duygusal filtreleme,
- yaşlanma,
- sosyal değişim,
- kültürel dönüşüm
gibi birçok psikolojik mekanizmanın birleşiminden doğuyor.
Aslında insanlar çoğu zaman geçmişi değil, geçmişteki kendilerini özlüyorlar.
Gençlikteki;
- sağlık,
- enerji,
- umut,
- gelecek beklentisi
kaybedildikçe, geçmiş daha parlak görünmeye başlayabiliyor.
Bilim Ne Diyor?
Psikoloji ve nörobilim araştırmaları, “eskiden her şey daha güzeldi” düşüncesinin büyük ölçüde beynimizin anıları işleme biçiminden kaynaklandığını gösteriyor.
Bu, geçmişin mutlaka daha iyi olduğu anlamına gelmez. Ancak insanlar zamanla olumlu anıları daha canlı, olumsuz anıları ise daha silik hatırlama eğilimindedir. Bunun yanında, geçmişe özlem duymak sağlıklı bir nostalji biçiminde yaşandığında aidiyet hissini güçlendirebilir ve psikolojik iyi oluşa katkı sağlayabilir.
Bilimsel çalışmalar
- Sedikides&Wildschut – Nostalgia: A bittersweetemotionthatconferspsychologicalbenefits
- Mitchell & Thompson – A theory of temporal adjustments of theevaluation of events (RosyRetrospection)
- Schacter DL – The Seven Sins of Memory
- Rubin, Wetzler&Nebes – Autobiographical Memory AcrosstheAdultLifespan (ReminiscenceBump)
- Brickman& Campbell – HedonicRelativismand Planning theGoodSociety
Sonuç olarak: “Eskiden her şey daha güzeldi” ifadesi tamamen yanlış değildir; çünkü geçmişte gerçekten değer verdiğimiz insanlar, deneyimler ve yaşam koşulları olabilir. Ancak bu hissin önemli bir bölümü, beynimizin anıları seçici ve duygusal bir süzgeçten geçirerek yeniden yapılandırmasından kaynaklanır. Bu nedenle çoğu zaman özlediğimiz şey, yalnızca eski yıllar değil; o yıllardaki kendimiz, umutlarımız ve yaşam dönemimizdir.
